Waarom de wereld 1, 2, 3 gebruikt in plaats van I, II, III

Niemand gebruikt Romeinse cijfers (behalve iedereen)

Er is geen enkel land op aarde dat Romeinse cijfers gebruikt voor wiskunde, handel of het dagelijks leven. Elk land, elke school, elke bank, elke telefoon gebruikt Hindoe-Arabische cijfers: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Dat is al eeuwen zo.

En toch zijn Romeinse cijfers overal. Op wijzerplaten. In de namen van koningen. In de aftiteling van films. Bij de Super Bowl. In scheikundeboeken. Op de lijstjes met meest gevraagde ontwerpen van tatoeagezaken. Het is het enige verouderde getalsysteem dat zowel bij een pauselijke kroning als bij een concert van Beyoncé opduikt.

Wat is er dus gebeurd? Hoe stapte de wereld over van I, V, X naar 1, 2, 3, en waarom wil het oude systeem niet uitsterven?

De grote overstap

De overgang van Romeinse naar Hindoe-Arabische cijfers duurde ongeveer 500 jaar, van de 10e tot de 15e eeuw. Dat is traag, zelfs naar middeleeuwse maatstaven.

De nieuwe cijfers kwamen via twee kanalen Europa binnen. Ten eerste via contact met Arabische wiskundigen in Spanje en op Sicilië tijdens de Islamitische Gouden Eeuw. Ten tweede, en bekender, via de Italiaanse wiskundige Fibonacci, wiens boek Liber Abaci uit 1202 liet zien hoe Hindoe-Arabische cijfers handel, bankwezen en boekhouding konden veranderen.

Fibonacci heeft het systeem niet uitgevonden; het ontstond rond 500 na Christus in India en werd verfijnd door Perzische en Arabische geleerden zoals Al-Khwarizmi (aan wiens naam we het woord ‘algoritme’ danken). Maar Fibonacci was degene die Europese kooplieden liet zien waarom het hen aanging. Zijn boek is in wezen een betoog van 600 pagina’s dat deze nieuwe cijfers beter zijn voor zakendoen. Hij had gelijk.

Waarom 1, 2, 3 won

Het Hindoe-Arabische systeem heeft drie doorslaggevende eigenschappen die Romeinse cijfers missen:

Plaatswaarde. In Romeinse cijfers betekent X altijd 10, waar het ook staat. In ons systeem kan ‘1’ één, tien, honderd of een miljoen betekenen, afhankelijk van de positie. Dit ene idee (dat de waarde van een cijfer afhangt van waar het staat) maakt het hele systeem exponentieel krachtiger.

Nul. Romeinse cijfers hebben geen nul. Helemaal niet. Het begrip bestond niet in de Europese wiskunde tot het vanuit India via de Arabische wereld arriveerde. Nul lijkt niets (letterlijk), maar het is het fundament van de notatie met plaatshouders. Zonder nul kun je 11 niet onderscheiden van 101 of 1001. Middeleeuwse geleerden gebruikten het Latijnse woord nulla als noodoplossing, maar dat was omslachtig.

Eenvoudig rekenen. Probeer XLVII eens te vermenigvuldigen met CCXIV. Probeer nu 47 × 214. De Hindoe-Arabische versie doe je in 30 seconden op papier. De Romeinse versie vraagt om een telraam en levert hoofdpijn op. Vermenigvuldigen, delen, breuken en alles wat verder gaat dan eenvoudig optellen is met Romeinse cijfers echt een kwelling. Dit is geen klein ongemak: het maakte geavanceerde wetenschap, algebra en uiteindelijk calculus in wezen onmogelijk.

Het establishment verzette zich

Je zou denken dat de overstap snel ging zodra mensen de voor de hand liggende voordelen zagen. Dat was niet zo. Europese autoriteiten hebben Hindoe-Arabische cijfers op verschillende plaatsen zelfs verboden.

De stad Florence verbood ze in 1299. De redenering? De nieuwe cijfers waren te makkelijk te vervalsen. Een 0 kon worden veranderd in een 6 of een 9. Een 1 kon een 7 worden. Bij Romeinse cijfers moest je om een getal te veranderen hele letters toevoegen of weghalen, en dat was in kasboeken lastiger te vervalsen.

Dit is echt ironisch: het nieuwe systeem was zo efficiënt dat het te efficiënt was voor een wereld die nog geen moderne controle op de boekhouding kende. Kooplieden en bankiers bleven tot ver in de 14e eeuw Romeinse cijfers gebruiken voor officiële administratie, terwijl ze Hindoe-Arabische cijfers gebruikten voor hun eigen berekeningen. Ze hielden in feite twee boekhoudingen bij: één voor de veiligheid, één voor hun gezonde verstand.

De drukpers gaf de doorslag

Wat Romeinse cijfers in het dagelijks gebruik uiteindelijk de das omdeed, was niet de wiskunde, het was de drukpers. Toen Gutenberg in de jaren 1450 boeken begon te drukken, maakte de economie van het zetwerk de keuze voor de hand liggend. Voor Romeinse cijfers heb je zeven unieke tekens nodig (I, V, X, L, C, D, M), maar je hebt ze ook in allerlei combinaties nodig. Hindoe-Arabische cijfers hebben maar tien tekens nodig (0-9) en kunnen elk getal weergeven met compacte, gelijkmatige spatiëring.

Boeken, contracten, wetenschappelijke publicaties en kasboeken stapten allemaal over op het nieuwe systeem naarmate de boekdrukkunst zich over Europa verspreidde. Rond 1500 was het debat in de praktijk beslecht, ook al hielden culturele achterblijvers stand.

Waarom sterven ze dan niet uit?

Omdat Romeinse cijfers geen getalsysteem meer zijn, maar een ontwerpkeuze zijn geworden. Toen ze hun praktische functie verloren, kregen ze er een nieuwe bij: formaliteit, traditie en belangrijkheid uitstralen.

Vorsten en pausen gebruiken ze om mensen met dezelfde naam van elkaar te onderscheiden. ‘Koning Charles III’ vertelt je dat er twee vóór hem waren. Het is nu een rangtelsysteem, geen telsysteem.

Wijzerplaten gebruiken ze omdat klokken decoratieve voorwerpen zijn, en Romeinse cijfers in een cirkel mooier zijn dan Arabische. (En ja, de meeste klokken gebruiken IIII in plaats van IV, waarschijnlijk voor de visuele symmetrie met VIII aan de overkant van de wijzerplaat.)

Uitgeverijen gebruiken ze voor voorwoordpagina’s en copyrightjaren, een conventie die teruggaat tot de eerste gedrukte boeken.

Scheikunde gebruikt ze voor oxidatietoestanden (FeIII, CuII), omdat ze visueel verschillen van de Arabische cijfers die voor atoomnummers en hoeveelheden worden gebruikt.

Evenementen zoals de Super Bowl en de Olympische Spelen gebruiken ze omdat LVIII eruitziet als een gladiatorenspektakel en 58 als een buslijn.

In cijfers

Zet elk getal direct om naar Romeinse cijfers.

Open de omrekentool voor Romeinse cijfers