Dünya Neden I, II, III Yerine 1, 2, 3 Kullanıyor

Roma Rakamlarını Kimse Kullanmıyor (Herkes Hariç)

Dünyada tek bir ülke bile matematik, ticaret ya da günlük yaşam için Roma rakamlarını kullanmıyor. Her ülke, her okul, her banka, her telefon Hint-Arap rakamlarını kullanıyor: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Yüzyıllardır bu böyle.

Ama yine de Roma rakamları her yerde. Saat kadranlarında. Kralların adlarında. Film jeneriklerinde. Super Bowl'da. Kimya ders kitaplarında. Dövme stüdyolarının en çok istenenler listelerinde. Hem bir papanın taç giyme töreninde hem de bir Beyoncé konserinde karşınıza çıkan, kullanımdan kalkmış tek sayı sistemi onlar.

Peki ne oldu? Dünya I, V, X'ten 1, 2, 3'e nasıl geçti ve eski sistem neden bir türlü ölmüyor?

Büyük Geçiş

Roma rakamlarından Hint-Arap rakamlarına geçiş, 10. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar yaklaşık 500 yıl sürdü. Bu, Orta Çağ ölçülerine göre bile yavaş.

Yeni sayılar Avrupa'ya iki kanaldan ulaştı. Birincisi, İslam'ın Altın Çağı'nda İspanya ve Sicilya'daki Arap matematikçilerle temas yoluyla. İkincisi ve daha ünlüsü, İtalyan matematikçi Fibonacci aracılığıyla; onun 1202 tarihli Liber Abaci adlı kitabı, Hint-Arap rakamlarının ticareti, bankacılığı ve muhasebeyi nasıl dönüştürebileceğini gösterdi.

Fibonacci sistemi icat etmedi. Sistem MS 500 civarında Hindistan'da doğdu ve Harezmi (adı bize “algoritma” kelimesini kazandırdı) gibi Fars ve Arap âlimler tarafından geliştirildi. Ama Avrupalı tüccarlara bunu neden önemsemeleri gerektiğini gösteren Fibonacci oldu. Kitabı esasen bu yeni sayıların iş için daha iyi olduğuna dair 600 sayfalık bir savunmadır. Haklıydı.

1, 2, 3 Neden Kazandı

Hint-Arap sisteminin, Roma rakamlarında olmayan üç öldürücü özelliği var:

Basamak değeri. Roma rakamlarında X, nerede durursa dursun her zaman 10 demektir. Bizim sistemimizde “1”, konumuna bağlı olarak bir, on, yüz ya da bir milyon anlamına gelebilir. Bu tek fikir, yani bir rakamın değerinin nerede durduğuna bağlı olması, tüm sistemi katlanarak daha güçlü kılar.

Sıfır. Roma rakamlarında sıfır yoktur. Hiç. Bu kavram, Hindistan'dan Arap dünyası üzerinden gelene kadar Avrupa matematiğinde yoktu. Sıfır (kelimenin tam anlamıyla) hiçbir şey gibi görünür, ama yer tutucu gösterimin temelidir. Sıfır olmadan 11'i 101'den ve 1001'den ayırt edemezsiniz. Orta Çağ âlimleri geçici bir çözüm olarak Latince nulla kelimesini kullandı, ama bu hantaldı.

Kolay aritmetik. XLVII'yi CCXIV ile çarpmayı deneyin. Şimdi de 47 × 214'ü deneyin. Hint-Arap versiyonunu kâğıt üzerinde 30 saniyede yapabilirsiniz. Roma versiyonu ise bir abaküs ve bir baş ağrısı gerektirir. Çarpma, bölme, kesirler ve basit toplamanın ötesindeki her şey Roma rakamlarıyla gerçekten eziyettir. Bu küçük bir rahatsızlık değil; ileri bilimi, cebiri ve sonunda kalkülüsü fiilen imkânsız kılıyordu.

Düzen Direndi

İnsanlar bariz avantajları gördükten sonra geçişin hızlı olduğunu düşünebilirsiniz. Öyle olmadı. Avrupalı otoriteler birçok yerde Hint-Arap rakamlarını gerçekten yasakladı.

Floransa şehri onları 1299'da yasakladı. Gerekçe? Yeni rakamların sahtesini yapmak çok kolaydı. Bir 0, 6'ya ya da 9'a dönüştürülebilirdi. Bir 1, 7 olabilirdi. Roma rakamlarında bir sayıyı değiştirmek koca harfler eklemeyi ya da çıkarmayı gerektiriyordu, bu da muhasebe defterlerinde sahtecilik yapmayı zorlaştırıyordu.

Bu gerçekten ironik: yeni sistem o kadar verimliydi ki henüz modern denetime sahip olmayan bir dünya için fazla verimliydi. Tüccarlar ve bankacılar, özel hesaplamaları için Hint-Arap rakamlarını kullanırken bile resmî kayıtlar için 14. yüzyılın epey içlerine kadar Roma rakamlarını kullanmaya devam etti. Esasen iki ayrı defter tutuyorlardı: biri güvenlik, biri akıl sağlığı için.

Matbaa İşi Bitirdi

Roma rakamlarını gündelik kullanımda sonunda öldüren şey matematik değildi, matbaaydı. Gutenberg 1450'lerde kitap basmaya başladığında dizgiciliğin ekonomisi kararı apaçık hâle getirdi. Roma rakamları için yedi benzersiz karaktere ihtiyacınız var (I, V, X, L, C, D, M), ama bunlara çeşitli kombinasyonlarda da ihtiyacınız var. Hint-Arap rakamları yalnızca on karaktere (0-9) ihtiyaç duyar ve her sayıyı sıkışık, düzenli aralıklarla gösterebilir.

Matbaa Avrupa'ya yayıldıkça kitaplar, sözleşmeler, bilimsel makaleler ve muhasebe defterlerinin hepsi yeni sisteme geçti. 1500'e gelindiğinde, kültürel direnişler sürse bile tartışma pratikte bitmişti.

Peki Neden Ölmüyorlar?

Çünkü Roma rakamları bir sayı sistemi olmaktan çıkıp bir tasarım tercihine dönüştü. Pratik işlevlerini kaybettikleri anda yeni bir işlev kazandılar: resmiyeti, geleneği ve önemi belirtmek.

Hükümdarlar ve papalar onları aynı adı taşıyan kişileri ayırt etmek için kullanır. “Kral III. Charles” size ondan önce iki kişinin olduğunu söyler. Artık bir sayma sistemi değil, bir sıra sistemi.

Saat kadranları onları kullanır çünkü saatler dekoratif nesnelerdir ve Roma rakamları bir daire içinde dizildiğinde Arap rakamlarından daha güzeldir. (Ve evet, çoğu saat IV yerine IIII kullanır; muhtemelen kadranın karşı tarafındaki VIII ile görsel simetri için.)

Yayıncılık onları önsöz sayfaları ve telif tarihleri için kullanır; bu, ilk basılı kitaplara kadar uzanan bir gelenek.

Kimya onları yükseltgenme basamakları için kullanır (FeIII, CuII), çünkü atom numaraları ve miktarlar için kullanılan Arap rakamlarından görsel olarak ayrışırlar.

Super Bowl ve Olimpiyat Oyunları gibi etkinlikler onları kullanır, çünkü LVIII bir gladyatör gösterisi gibi görünürken 58 bir otobüs hattı gibi görünür.

Rakamlarla

Herhangi bir sayıyı anında Roma rakamlarına çevirin.

Roma rakamı dönüştürücüsünü aç